Hey mortals, Ancient Queers hier! Vandaag op de planning: de beroemde dichteres – en vrouwenliefhebber – Sappho. Oftewel: dé queer icoon van de Oudheid.
Stel je voor: zo’n 2.600 jaar geleden (ja, twee-en-een-half-duizend jaar geleden), op een zonovergoten eiland in de Egeïsche zee, zit een vrouw te schrijven op een bankje in de zon. In gedachten verzonken tikt ze met haar pennetje tegen haar mond en puzzelt wat met de woorden in haar boekje. Ze schrijft niet over beroemde veldslagen, koningen, of stoere soldaten, maar maakt een teder liefdesgedicht over die ene persoon die haar hart sneller doet kloppen – een beeldschone vrouw genaamd Atthis. Dat is Sappho van Lesbos.
Wie was Sappho?
Sappho was een dichteres uit het Oude Griekenland. Ze schreef poëzie over – onder andere – haar liefde voor vrouwen. Crushes, verlangen, liefdesverdriet, obsessie, noem het maar op!
Ze schreef ‘lyrische’ poëzie, dat wil zeggen: poëzie die wordt voorgedragen onder begeleiding van een lier – een soort draagbare harp. Je moet haar gedichten dus niet voorstellen als iets wat stilletjes gelezen werd, maar als iets dat gezongen werd, met publiek erbij. Sappho was een beetje zoals een singer-songwriter of spoken word-artiest.
Sappho de wereldster
Sappho’s poëzie werd in de Oudheid – en wordt nog steeds – als buitengewoon mooi beschouwd. Ze verdiende tijdens haar leven de bijnamen De Dichteres en De Tiende Muze. De beroemde filosoof Plato zou hebben gezegd:
Er zijn negen Muzen, zeggen sommigen — hoe kortzichtig:
er is ook nog Sappho van Lesbos, de tiende.
Ook werd ze in het Hellenistisch Alexandrië gerekend tot een van de Negen Lyrische Dichters, die door geleerden zorgvuldig bestudeerd en bewonderd werden. Sappho werd dus gezien als hét voorbeeld van de lyrische dichtkunst. Ook was ze de enige vrouw op deze lijst: een bewijs van haar talent.
Het beroemde ‘Sappho portret’ uit Pompeï
Sappho’s gedichten
Sappho heeft waarschijnlijk zo’n 10.000 regels geschreven, maar van haar werk is niet veel bewaard gebleven. De meeste fragmenten zijn zelfs maar een paar zinnen of woorden. Toch komen uit de fragmenten die we hebben haar vurige gevoelens voor vrouwen – en Sappho’s geweldige talent – nog steeds duidelijk naar voren, zoals in dit gedicht:
Mij dunkt, hij moet wel een god gelijk zijn
de man die daar vlak tegenover jou
gezeten is en van dichtbij je lieve
stem kan horenen hoe verleidelijk je lacht, het laat zo waar
mijn hart overslaan in mijn borst:
en als ik even in je richting kijk, is ’t net of
m’n stem hapert;mijn tong verstijft, en hele kleine
vlammetjes zijn onder m’n vel gekropen,
met mijn ogen zie ik niets meer, en mijn
oren suizen.(Vertaling: Guy Debognies)
Prachtig toch, hoe ze dat gevoel van een mix tussen jaloezie en een crush kan beschrijven? Ze beschrijft liefde als een lichamelijke aanval – hartkloppingen, verlies van controle – iets wat later een standaard trope in liefdespoëzie werd. Sappho, wat ben je toch een drama queen!
En wat vind je van deze? In dit gedicht schrijft ze over haar oude geliefde, Atthis.
Atthis, nimmer haar weer te zien;
Eerlijk wilde ik nu, ik was dood. –
Zij, met tranen en zuchten verliet zij mijVeel – en dit, wat zij tot mij sprak:
‘Ach, hoe vreselijk dit voor ons;
Sappho, waarlijk, onwillig verlaat ik U …’(Vertaling: Guy Debognies)
Oh Sappho, the heartbreak!
Een van mijn favoriete regels van haar is:
κἄμμες δ’ ἄμμις ὄττις ἔραται μνασθήσεται
Dat vertaalt zich ruwweg naar:
Iemand, dat zeg ik je, zal zich ons herinneren.
Nou, missie geslaagd, Sappho! Hier zit ik dan, 25 eeuwen later, een blog over je te schrijven!
Maar mijn allermeest favoriete fragment? Dat is deze:
Sommigen noemen een stoet van ruiters, of van voetvolk
sommigen van schepen het mooiste wat bestaat
op de donkere aarde; ik zeg: ’t is datgene
waar men van houdt.
(Vertaling: Guy Debognies)
Zo prachtig, of niet? Sappho zegt eigenlijk: niets is mooier of belangrijker dan degene waar je van houdt. Het gaat niet om grootsheid of macht – de liefde, dát is wat echt telt. Heel cheesy, I know.
Wat Sappho zo bijzonder maakt
Wat zo revolutionair is aan Sappho’s poëzie, is dat ze haar eigen gevoelens en gedachten op papier zet. Zo persoonlijk schrijven werd voor haar tijd nog niet echt gedaan in de literatuur.
Sappho schrijft haar gedichten vaak vanuit de ik-vorm: ik voel dit, ik denk dat, etcetera. Dit heet met een fancy woord: het lyrisch ik. Dat is ook de reden dat haar poëzie zo teder en persoonlijk aanvoelt. En dat het veel mensen aanspreekt, ook vandaag de dag nog. Het voelt een beetje alsof je iemands dagboek leest!
Toch moet je daardoor niet denken dat het maar chaotische gedachten zijn die ze klakkeloos opschrijft. Haar gedichten zijn juist heel goed doordacht in vorm en metrum (= ritme). Een echt talent!
Ode aan Aphrodite
Het enige complete gedicht dat we van Sappho hebben is de Ode aan Aphrodite. Het is een smeekschrift van Sappho aan Aphrodite – de godin van de liefde – om haar te verlossen van haar hevige liefdesverdriet.
In het gedicht vraagt Sappho Aphrodite om naar haar toe te komen in haar gouden koets, getrokken door mussen (ja, mussen!). De godin verschijnt vervolgens en vraagt wat er aan de hand is. Sappho legt haar probleem uit: ze is hopeloos verliefd op een meisje dat haar niet terug liefheeft. Aphrodite stelt haar dan gerust: degene die nu niet van haar houdt, zal dat binnenkort wél doen.
Wat het gedicht zo bijzonder maakt, is dat Sappho Aphrodite niet neerzet als een afstandelijke, almachtige godin, maar eerder als een soort vriendin – iemand bij wie je aanklopt als je liefdesleven een puinhoop is. Echt een aanrader om een keer te lezen!
Sappho’s leven
Je zou denken dat we misschien wel het een en ander zouden weten over Sappho’s leven als ze zo invloedrijk was door de eeuwen heen. Maar niets is minder waar. Er zijn nauwelijks bronnen over haar te vinden! Autobiografieën waren in haar tijd namelijk nog geen ding – dat kwam pas vele eeuwen later. En van de bronnen die we hebben, is het maar de vraag of ze betrouwbaar zijn. Toch kunnen we wat info bij elkaar puzzelen…
Sappho werd geboren op het eiland Lesbos, rond 630 voor Christus. Ze kwam uit een rijk aristocratisch gezin, dat later werd verbannen en verhuisde naar het eiland Sicilië. Daar leefde ze tot haar dood rond 570 voor Christus. Ze had drie broers: Charaxos, Larichos en Eurygios. Twee van haar broers noemt ze zelf in het broersgedicht. Fun fact: dat gedicht is pas in 2014 ontdekt!
Kerkylas van Andros – wat een lul van een man
Al het andere wat we ‘weten’ van Sappho is óf onzeker óf een complete mythe.
Zo bestaat er een populaire mythe dat Sappho getrouwd zou zijn met een man genaamd Kerkylas van Andros. Zelfs in de Suda – een belangrijke bron die we hebben over het leven van Sappho – staat zijn naam genoemd.
Het enige probleem: die naam betekent letterlijk zoiets als ‘lulletje van manneneiland’. Nee, echt waar! ‘Kerkylas’ komt van het woord kerkos, wat letterlijk ‘staart’ betekent – Oud-Griekse straattaal voor een penis. En ‘Andros’ is een bestaand eiland, maar lijkt op het Griekse woord voor ‘man’ (ἀνήρ, ἀνδρός). De naam Kerkylas van Andros betekent dus letterlijk zoiets als: ‘piemeltje van manneneiland’. Het is een woordspeling en is uiteraard bedoeld als grapje. De naam komt waarschijnlijk uit een komedie over Sappho, die vele eeuwen na haar dood is geschreven – iets wat de schrijver van de Suda overduidelijk niet doorhad…
Sappho en Phaon
Een andere bekende mythe over Sappho gaat over haar dood. Volgens deze mythe had Sappho zichzelf van de Lefkadische kliffen gegooid uit verdriet over haar onbeantwoorde liefde voor de zeeman Phaon. Dit verhaal komt echter uit de komedie ‘Leukadia’ en is dus, opnieuw, geen betrouwbare informatie. Even eerlijk, zou Sappho zich ooit van een klif storten voor … een man?
Dood van Sappho door Miguel Carbonell (1881)
Sappho’s dochter Cleïs
Misschien had Sappho een dochter, genaamd Cleïs. Die naam komt namelijk een paar keer voor in haar gedichten — het duidelijkst in fragment 132:
ik heb een mooi meisje, mijn beminde Cleïs,
zij lijkt op gouden bloemen
voor haar wil ik Lydie noch het lieflijke…
(Vertaling: Mieke de Vos)
Dit fragment klinkt bijna als iets wat een moeder over haar kind zou zeggen. Sappho gebruikt hier het woord παῖς (païs), wat ‘kind’ betekent. Daarom denken veel historici dat Cleïs inderdaad haar dochter was.
Toch is het niet helemaal zeker. Het woord païs kan ook gewoon gebruikt worden voor een jong meisje in het algemeen – bijvoorbeeld een familielid of geliefde. En omdat we maar zo weinig van Sappho’s werk hebben, zullen we het waarschijnlijk nooit zeker weten.
Sappho vergeten
Je vraagt je misschien af: als Sappho zo populair en geliefd was in de Oudheid, waarom is dan niet veel meer van haar werk bewaard gebleven?
Een populaire mythe is dat de christelijke kerk daarvoor verantwoordelijk is. Ze zouden het niet eens zijn geweest met haar liefde voor vrouwen en daardoor haar werk niet hebben gekopieerd – of zelfs doelbewust hebben vernietigd. Maar deze mythe is – opnieuw – niet waar.
Waarom is haar werk dan wel verloren gegaan? Het antwoord is eigenlijk veel tragischer: mensen konden haar werk niet meer begrijpen. Ze schreef namelijk in het Eolisch, een dialect van het Oud-Grieks dat voor Grieks-sprekers uit de Hellenistische periode (die Koine-Grieks spraken) moeilijk te verstaan was – een beetje alsof je vandaag een tekst in middeleeuws Nederlands probeert te lezen. Haar gedichten werden dus al in de Oudheid steeds minder gekopieerd en verspreid. Toen de middeleeuwen aanbraken, hadden christelijke monniken weinig om überhaupt te kunnen overschrijven.
Sappho herontdekt
Hoe hebben haar gedichten het dan overleefd over de tijd? Veel fragmenten die we nu hebben, kennen we omdat andere schrijvers ze citeerden – mensen van wie het werk wél bewaard is gebleven. Denk aan Plato, Catullus of Ovidius. Maar dat is nog maar het topje van de ijsberg. Een groot deel van haar poëzie is teruggevonden uit afvalhopen van Egyptische papyri! Ja echt, haar ooit wereldberoemde gedichten lagen eeuwen later als afdankertjes tussen stapels oud papier!
Fragmenten van Sappho’s werk
Sappho van Lesbisch – uh, Lesbos
En dan mijn misschien wel mijn favoriete feitje van Sappho: heb je je ooit afgevraagd waar het woord ‘lesbisch’ vandaan komt? Of misschien het woord ‘sapphisch’? Het antwoord: allebei van Sappho!
Sapphisch is, zoals je misschien wel kan raden, direct afgeleid van haar naam, Sappho. Het is een iets minder bekende queer term, die wordt gebruikt om vrouwelijke liefde of relaties tussen vrouwen te beschrijven (wlw: women loving women).
Lesbisch komt van het eiland Lesbos, waar Sappho vandaan kwam. Het eiland werd zo sterk geassocieerd met haar gedichten over vrouwenliefde, dat lesbiennes hier later naar zijn vernoemd. Moet je je voorstellen dat je zo gay bent, dat je het woord ‘gay’ uitvindt!
Een eiland vol lesbiennes
Nog een grappig feitje: In het Engels worden de inwoners van het eiland Lesbos ‘Lesbians’ genoemd. Echt waar, zoek het maar op! In het Nederlands noemen we inwoners van Lesbos helaas geen lesbiennes, maar ‘Lesbiërs’ – dat klinkt toch minder leuk, ik weet het.
Lesbische seks
En nog een fun fact: ‘lesbische seks’ had eerder ook de betekenis van ‘orale seks’. Dit vonden mensen in de twintigste eeuw zo vulgair dat ze probeerden het woord ‘lesbisch’ als een woord voor vrouwenliefde te veranderen naar exclusief ‘sapphisch’. Dit is alleen nooit compleet gelukt, en nu hebben beide termen dus een plek in de queer vocabulaire.
Wat was Sappho’s seksualiteit?
Het feit dat de woorden ‘lesbisch’ en ‘sapphisch’ verwant zijn aan Sappho, oppert natuurlijk de vraag: was Sappho zelf dan lesbisch? En oh boy, wat wordt daar veel discussie over gevoerd. Niet alleen nu, maar ook in de oudheid.
De oude Grieken uit de klassieke tijd schreven, zoals ik al eerder liet zien, over haar relaties met mannen – Kerkylas en Phaon. Maar of deze mannen echt waren? Hoogstwaarschijnlijk dus niet.
Grieken uit de Hellenistische tijd dachten dat ze misschien zowel van mannen als vrouwen had gehouden. De Byzantijnen uit de middeleeuwen – streng christelijk – vonden het juist weer een belediging om haar te zien als homoseksueel!
Pas in de Renaissance werd de gedachte dat Sappho uitsluitend homoseksueel was populair en begon haar imago als lesbisch icoon – ook al bestond dat woord toen nog niet. Vandaag de dag wordt ze niet alleen gezien als lesbisch icoon, maar ook een feministisch voorbeeld – ze is natuurlijk een super-beroemde vrouwelijke dichteres.
In haar werk komt niet duidelijk naar voren dat ze zich aangetrokken voelde tot mannen, al zou het mogelijk zijn geweest. Soms schrijft ze bijvoorbeeld over haar verliefdheid of liefdesverdriet, zonder concreet te noemen wie daar verantwoordelijk voor is. Ook gebruikt ze soms genderneutrale termen, zoals ‘kind’. Dat zouden dus – theoretisch – ook mannen kunnen zijn. Maar goed, dat blijft maar speculatie. Haar liefde voor vrouwen is in haar gedichten daarentegen absoluut niet te missen.
Wat je haar ook wil noemen – lesbisch, bi, queer – het is duidelijk dat ze voor haar intieme liefdesgedichten over vrouwen een plekje verdient op deze blog!
Sappho’s legacy
Sappho is nog steeds wereldberoemd. Niet alleen heeft ze onze queer vocabulaire veranderd, ook in de moderne literatuur, muziek en kunst kom je haar nog overal tegen. Zo wordt haar naam gebruikt in de popmuziek, worden er festivals, boekenclubs en tijdschriften naar haar vernoemd, en zijn er zelfs ‘aesthetic edits’ van haar poëzie op TikTok! – video’s die ik natuurlijk allemaal heb gekeken.
Ancient Queers
Voor mij is Sappho het perfecte startpunt van Ancient Queers. Ze heeft zo veel invloed gehad op de queer termen die we nu gebruiken! En het allerbelangrijkste: ze laat zien dat queer liefde niet iets moderns is, maar al zo oud als de geschiedenis zelf – of in ieder geval 2600 jaar oud.