Content warning: deze post bevat een verhaal over grensoverschrijdend gedrag, al houd ik het luchtig en zonder nare details.
Hey mortals, daar ben ik weer! Klaar voor een tweede verhaal? Dit keer duiken we in een mythe over een wel heel bijzonder persoon: Hermaphroditus. En ik zal je wat gaan vertellen over hoe intersekse mensen werden gezien in de oudheid – heel interessant, al zeg ik het zelf!
Hermaphroditus – de OG genderbender
Hermaphroditus was de Griekse god van androgynie – dat betekent dat je zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken hebt. Niet voor niks dus dat hij werd afgebeeld met een mannelijk geslachtsdeel, maar een vrouwelijk bovenlichaam.
Een beeldhouwwerk van Hermaphroditus
Volgens de mythologie was Hermaphroditus de zoon van de goden Hermes en Aphrodite. Dat verklaart ook zijn naam: een mash-up van de namen van zijn vader en moeder – lekker origineel natuurlijk.
Hermaphroditus werd door de Grieken en Romeinen aanbeden, vooral in gebieden zoals Klein-Azië (het huidige Turkije) en een aantal steden in Griekenland, al was hij geen groot cultfiguur zoals zijn ouders.
De mythe van Hermaphroditus en Salmacis
De vraag waarom Hermaphroditus er zo uitziet, wordt beantwoord in Ovidius’ Metamorphosen. Dat verhaal gaat zo…
Op een dag stopte Hermaphroditus na een lange reis bij een rustige vijver om zichzelf te wassen. Wat hij niet wist, was dat deze bron bewoond werd door een nimf: Salmacis. Salmacis spotte Hermaphroditus en raakte binnen een seconde smoorverliefd – niet zomaar verliefd, maar de soort liefde die alleen maar bestaat in de mythologie: een full-blown obsessie. Ze stapte op hem af en verklaarde haar gevoelens.
Hermaphroditus – die begrijpelijk een beetje ontdaan was van haar plotselinge verschijning en liefdesbekentenis – wees haar af en vroeg haar om weg te gaan. Salmacis was echter niet gediend van deze afwijzing: ze deed alsof ze vertrok, maar verstopte zich in werkelijkheid achter de struiken en hield hem van een afstandje in de gaten.
Toen Hermaphroditus de vijver insprong, denkend dat de nimf was vertrokken, kon Salmacis het niet langer uithouden. Ze sprong achter hem aan, greep hem stevig vast en begon luidkeels te bidden:
‘Goden, zorg ervoor dat hij hier nooit van mij wordt gescheiden
en ik niet loskom van hem.’
(uit: Ovidius’ Metamorphosen, vertaling door Ben Bijnsdorp)
En dat gebeurde letterlijk: Hermaphroditus en Salmacis smolten samen tot één lichaam.
Toen Hermaphroditus de vijver uitkwam, was hij in shock door zijn nieuwe lichaam. Hij vervloekte de vijver – iedere man die erin zwom, zou dezelfde transformatie ondergaan. De ‘Bron van Salmacis’ stond vanaf dat moment bekend om zijn geslachtsveranderende gaven.
Wel goed om even te vermelden: volgens andere versies was Hermaphroditus al vanaf geboorte androgyn. Niet iedere Griek of Romein die in Hermaphroditus geloofde, nam dus de versie van Ovidius aan.
Een leuk feitje: de bron van Salmacis bestaat echt! Het ligt in het plaatsje Bodrum in het huidige Turkije. Je kan er alleen niet meer in zwemmen – het is meestal overdekt, bebouwd of drooggelegd. Coincidence? I don’t think so.
En een niet-zo-leuk feitje: het verhaal van Hermaphroditus is een van de weinige verhalen uit de klassieke mythologie waarin een man wordt lastiggevallen door een vrouw, en niet andersom. Yay to equality, I guess??
En toen?!
Er zijn geen verdere mythes meer over Hermaphroditus. Blijkbaar moest hij verder leven met zijn nieuwe lichaam – een lichaam wat hem eigenlijk helemaal niet beviel, volgens Ovidius.
En Salmacis? Na de versmelting horen we niks meer over haar. Het lijkt erop dat Hermaphroditus de controle over hun gedeelde lichaam heeft. En of Salmacis nog iets meekrijgt? Ovidius laat het in ieder geval open.
De Slapende Hermaphrodiet
Van Hermaphroditus bestaat ook een beroemd beeld – de ‘Slapende Hermaphroditus’ of ‘Slapende Hermaphrodiet’. Het is misschien wel de allerbekendste voorstelling van de god. Het beeld dat we nu kennen is een Romeinse kopie uit de 2e eeuw van een Grieks origineel – de Romeinen maakten trouwens vaker kopieën van Griekse beelden. Het Griekse beeld is helaas verloren gegaan.
Voor- en achterkant van de Slapende Hermaphroditus
Hermaphroditus werd hier niet voor niks afgebeeld in lakens: hij werd voorgesteld als het seksueel ongrijpbare – iets aantrekkelijks maar ook vreemds. Wat dit beeld zo bijzonder maakt? Sta je aan de achterkant van het beeld, dan zie je een zacht, vrouwelijk lichaam. Maar zodra je eromheen loopt, zie je dat hij een mannelijk geslachtsdeel heeft! Dat brengt je even van je stuk, of niet? – en dat is exact de bedoeling.
Het woord hermafrodiet
De mythe van Hermaphroditus gaf ons het woord ‘hermafrodiet’. Dat is een verouderde term voor intersekse personen – mensen die biologisch gezien niet in het hokje man of vrouw passen. Dat kan komen door een verschil in hun genitaliën, hormonen, of chromosomen. Het heeft dus niet te maken met gender (wat vooral psychisch en sociaal is), maar gaat echt over biologie.
Alleen gebruiken we dat woord tegenwoordig liever niet meer. Sterker nog: het kan best beledigend overkomen. Dat komt omdat ‘hermafrodiet’ een soort mythische vibe heeft – alsof het om iets vreemds of bijzonders gaat, in plaats van gewoon om mensen.
En er zit nog iets achter: het klopt biologisch ook niet echt. Hermaphroditus was namelijk de perfecte mix van man en vrouw, maar zo zwart-wit werkt het menselijk lichaam niet. Intersekse mensen hebben geen ‘dubbel lichaam’ – ze bevinden zich op een soort biologisch spectrum.
Bovendien hebben de meeste intersekse personen helemaal geen duidelijk zichtbare kenmerken van beide geslachten, zoals Hermaphroditus dat had – een intersekse conditie kan veel subtieler zijn. Hermaphroditus is dus wel een cool figuur, maar niet heel representatief voor de intersekse gemeenschap.
Daar komt ook nog bij dat het woord ‘hermafrodiet’ een negatieve lading heeft gekregen over de tijd. Intersekse mensen werden vroeger namelijk vaak als ‘afwijkend’ gezien. Vandaar dat we liever gewoon de term ‘intersekse’ gebruiken. Je beschrijft dan iemand zo neutraal mogelijk – als tussen de twee sekses in.
Fun fact: in de biologie wordt de term ‘hermafroditisme’ nog steeds gebruikt, maar alleen voor planten en dieren. Het gaat dan om organismen die zowel mannelijke als vrouwelijke voortplantingsorganen hebben – bijvoorbeeld regenwormen!
‘Intersekse’ in de Oudheid
De Grieken en Romeinen hielden zich ruim tweeduizend jaar geleden al bezig met gender en geslacht – al dachten ze daar anders over dan wij vandaag. Ze noemden mensen met lichamelijke kenmerken die niet duidelijk als mannelijk of vrouwelijk werden gezien androgynos. Fun fact: Dat woord bestaat letterlijk uit de twee Griekse woorden voor ‘man’ en ‘vrouw’ – andros en gunè. Ze noemden intersekse mensen dus letterlijk… man-vrouwen?
Een ander veelgebruikt woord was hermaphroditos – vernoemd naar de god Hermaphroditus, natuurlijk. De term ‘intersekse’ die we vandaag gebruiken, kenden ze toen uiteraard nog niet.
‘Intersekse’ – een accurate vertaling of niet?
Even een opmerking tussendoor: onder onze moderne term ‘intersekse’ en termen zoals androgynos verstaan we niet helemaal hetzelfde. ‘Intersekse’ is namelijk een medische stempel, die ook bepaalde kennis van het menselijk lichaam veronderstelt, zoals van hormonen en chromosomen – dingen die voor de oude Grieken en Romeinen nog compleet onbekend waren.
Onder androgynos en hermaphroditos schaarden de Grieken en Romeinen dus iedereen die er ambigue uitzag – bijvoorbeeld hele feminiene mannen. Maar die personen hoeven volgens onze terminologie dus niet intersekse te zijn – het kunnen ook gewoon biologische mannen en vrouwen zijn.
Toch is het de meest accurate moderne vertaling die we hebben, en daarom gebruik ik die term in deze blog ook – al wordt die natuurlijk wel een beetje gekleurd door onze moderne ideeën en kennis.
De grote denkers over intersekse mensen
De Griekse arts Hippocrates was een van de eerste met medische theorieën over het ontstaan van intersekse baby’s. Volgens hem – en andere Griekse artsen – kon het ontstaan van een intersekse persoon aan drie verschillende dingen liggen: het zaad van de man en vrouw (ja, ook de vrouw!), de temperatuur van het kind en de baarmoeder, en de vier verschillende lichaamssappen: bloed, slijm, gele en zwarte gal – iets waar natuurlijk he-le-maal niks van klopt!
En wat zo bijzonder was: Hippocrates was een van de eerste artsen die een medische casus zoals het hebben van intersekse kenmerken niet gelijk bestempelde als ‘de wil van de goden’ of ‘een straf van de goden’. Hij zocht juist naar rationele, biologische verklaringen – iets wat revolutionair was in die tijd!
Maar niet iedere grote denker was zo neutraal over intersekse personen. Aristoteles stelde bijvoorbeeld dat de natuur altijd streefde naar ‘het perfecte’. Dat perfecte was de man (of course). Intersekse personen vond hij terata – ‘misvormingen’. Ook de bekende Romein Seneca ging in dat gedachtegoed mee.
Nog meer denkers hadden theorieën over intersekse personen, zoals de Romeinse arts Galenus, die voortboorduurde op weer veel eerdere denkers. Al die ideeën liepen uiteen van ‘interessant natuurverschijnsel’ tot ‘een fout van de natuur’ – en dus zelfs ‘een conditie veroorzaakt door de goden’.
De Romeinen over intersekse personen
De Romeinen hadden trouwens een wat donkerdere visie op intersekse mensen.
Historici zoals Livius schreven dat ‘afwijkende geboortes’ in de Romeinse Republiek als slecht voorteken werden gezien – een teken van ontevredenheid bij de goden of politieke onrust. De Romeinen noemden intersekse personen daarom ook wel monstra – ‘voortekens’ of ‘wondertekens’.
Zo’n geboorte moest dan worden gemeld aan de senaat. Daarna was het aan de Romeinse priesters om het ‘probleem’ te beoordelen en te behandelen. Vaak werden er offerdieren geofferd om de goden te sussen. In sommige gevallen werd het kind zelfs ‘uit de weg geruimd’, bijvoorbeeld door verbanning of zelfs verdrinking – iets dat gelukkig met de eeuwen steeds minder werd gedaan.
In de tijd van het Romeinse Keizerrijk erkenden de Romeinen officieel het bestaan van intersekse mensen. Echt?! Nou, niet helemaal … there’s a catch. In De Digesten van Justinianus – een soort enorme juridische encyclopedie – stond dat iemand met ‘twee naturen’ moest worden ingedeeld naar de ‘dominante sekse’. Volgens het Romeinse recht moest namelijk iedereen één juridisch geslacht hebben – man of vrouw. Juristen bepaalden bij twijfel het ‘dominante’ geslacht. De intersekse persoon kreeg zo de rechten van een man of vrouw in de Romeinse samenleving. Dat maakte uit voor dingen zoals erfenissen en trouwerijen – waarbij vrouwen vrijwel geen rechten hadden, natuurlijk.
Naast sommige medische documenten en andere interessante verhalen, gaf de alledaagse Griekse en Romeinse samenleving dus bijna geen ruimte aan iets anders dan ‘man’ en ‘vrouw’ – iets waar we vandaag de dag nog steeds niet vanaf zijn.
Intersekse mensen nu
In Nederland wonen naar schatting zo’n 85.000 tot 190.000 intersekse personen.
Het exacte aantal is alleen moeilijk te bepalen. Dat komt omdat onderzoekers verschillende criteria gebruiken voor wat nou geldt als intersekse en wat niet. Sommige onderzoekers zeggen dat tot wel 1,7% van de bevolking intersekse kenmerken heeft – ongeveer hetzelfde percentage als het aantal roodharigen wereldwijd. Andere wetenschappers komen weer uit op 0,018%.
Hoe je ook rekent: het is duidelijk dat intersekse personen bestaan – en altijd hebben bestaan.
Ancient Queers
Voor mij is Hermaphroditus de perfecte volgende stap na Sappho voor Ancient Queers. Waar Sappho laat zien dat queer liefde al eeuwenoud is, laat Hermaphroditus zien dat er al eeuwenlang aandacht was voor genderdiversiteit en diversiteit van lichaam – al werd dat vroeger anders begrepen. Nu er meer aandacht is voor intersekse personen op bijvoorbeeld social media en in de politiek is het belangrijk om te weten: al bij de oude Grieken pasten mensen niet in een hokje!